Direct naar content

Ontwikkeling KPI‑monitor Fryslân

Provinsje Fryslân werkt, net als veel andere provincies, aan de omschakeling van middelen- en maatregelensturing naar doelsturing in de landbouw op basis van kritische prestatie-indicatoren (KPI’s). Met de (werk)titel Fryske Monitor Tûk Buorkjen (FMTB) ontwikkelt de provincie een monitor die kan bijdragen aan integrale verduurzaming van de landbouw. De provincie kiest daarbij voor een benadering waarin goede prestaties én aantoonbare verbetering op KPI’s positief worden beloond, en waarin gericht voortgang wordt geboekt op prioritaire thema’s uit het voormalige FPLG: waterkwaliteit, biodiversiteit, stikstof en klimaat. 

Boerenverstand ondersteunt de provincie bij het ontwikkelen van deze Friese KPI-monitor. We zetten hiervoor onze kennis en ervaring met doelsturing uit het landelijke KPIK-traject in, raadplegen recente wetenschappelijke literatuur en vertalen dit naar onderbouwde keuzes voor KPI’s, scorecategorieën en beloningssystematieken. Daarbij halen we aanbevolen drempel- en streefwaarden uit de literatuur op, brengen we landelijke én Friese referentiewaarden in beeld en maken we de vergelijking tussen beleidsdoelen en wat in de praktijk haalbaar en uitlegbaar is. 

Aanleiding en context 

Fryslân staat voor stevige opgaven op het gebied van stikstof, waterkwaliteit, klimaat en biodiversiteit. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan instrumenten die niet sturen op middelen of maatregelen, maar op daadwerkelijke prestaties op het boerenerf. Daarnaast heeft de provincie verschillende gebieden waar extra stikstofmaatregelen gelden. KPI‑sturing biedt hiervoor aanknopingspunten, mits de gekozen indicatoren haalbaar, uitlegbaar en gedragen zijn.  

In Fryslân is eerder in het project een eerste opzet van een KPI‑monitor ontwikkeld, namelijk de Fryske Monitor Tûk Buorkjen. De huidige fase richt zich op het verder uitwerken van deze monitor: van globale set naar een praktisch toepasbaar, gebiedsgericht en rechtvaardig systeem, inclusief doordenking van een bijbehorende beloningssystematiek.  

Betrokken partijen 

In opdracht van Provincie Fryslân werken we aan een provinciale invulling van doelsturing en testen we de Fryske Monitor Tûk Buorkjen voor akkerbouw en melkvee. Daarnaast wordt voortgebouwd op ervaringen uit eerdere pilots, zoals de KPI‑pilot akkerbouw in de Waadrâne, waarin KPI‑sturing in de praktijk is getest en geëvalueerd.  

Daarnaast zijn er circa 88 deelnemende boeren zowel in de akkerbouw als melkvee sector betrokken bij de ontwikkeling van de provinciale monitor 2.0. 

Boerenverstand begeleidt het proces en brengt kennis in uit landelijke en regionale KPI‑trajecten. In verschillende fasen worden beleidsmakers, landbouworganisaties, gebiedspartijen en agrarische ondernemers betrokken, onder andere via bijeenkomsten en praktijktoetsen. Zoals,  Natuerkoöperaasje Baarderadiel, BoerenNatuur Westergo, Agrarisch Natuurvereniging Collectief ELAN, Agrarisch Collectief Waardrâne en de vereniging Noardlike Fryske Wâlden.

Aanpak 

De ontwikkeling van de Friese KPI‑monitor volgt een stapsgewijze en lerende aanpak. Startpunt is een globale kernset van bestaande KPI’s die aansluiten bij provinciale doelen. Van daaruit wordt onderzocht: 

  • welke verbeterstappen realistisch en haalbaar zijn voor bedrijven; 

  • hoe provinciale en gebiedsdoelen kunnen worden vertaald naar bedrijfsniveau; 

  • welke KPI’s prioriteit verdienen en hoe deze gewogen kunnen worden. 

We ontwikkelen de monitor iteratief en praktijkgericht: we toetsen de KPI’s en de scorelogica met agrarische ondernemers (akkerbouw en melkveehouderij) en leggen conceptkeuzes voor aan ketenpartijen, overheden, collectieven en adviseurs. Op basis van deze feedback scherpen we de monitor aan, zodat deze in de praktijk werkt, aansluit bij verwachtingen en bijdraagt aan draagvlak. Tegelijk stemmen we steeds nauw af met Provincie Fryslân over het beoogde gebruik van de monitor, de governance en de manier waarop resultaten kunnen landen in beleid en beloning. Zo werken we toe naar een gedragen, uitvoerbare ‘monitor 2.0’ die past bij de Friese context. 

Resultaten 

Het traject levert de volgende concrete inzichten en ontwerpkeuzes op: 

  • Wetenschappelijke drempel- en streefwaarden liggen in sommige gevallen ver van de huidige praktijksituatie; belonen puur op basis van die waarden werkt dan onvoldoende motiverend en kan weerstand oproepen. Dit vraagt om een expliciete brug tussen ‘theorie’ en ‘praktijk’ (bijv. via referentiewaarden en realistische verbeterpaden). 

  • De stappen tussen scorecategorieën zijn vaak te grof: zelfs wanneer de bandbreedte tussen drempel- en streefwaarde logisch is, vraagt een volgende scorecategorie regelmatig om grote veranderingen op bedrijfsniveau. Kleinere, tussentijdse stappen (of aanvullende subcategorieën) vergroten de herkenbaarheid en stimuleren continue verbetering. 

  • Er zijn relevante verschillen tussen gebieden binnen Fryslân (o.a. bodem, water, bedrijfsstructuur en gebiedsopgaven). De ambitie en hoofddoelen kunnen provinciaal gelijk blijven, maar de nadruk in weging, prioritering en ondersteunende maatregelen kan per gebied verschillen om recht te doen aan de context. 

  • De praktijktoepassing in de regio werkt anders dan in andere provincies of pilots: doelen, belangen, afnemers en ‘kritieke schakels’ in uitvoering en datastromen verschillen. Effectieve implementatie vraagt daarom om aansluiting op de sterktes en zwaktes van lokale (gebieds)organisaties en ketenpartijen. 

Uit de pilots en gesprekken blijkt dat draagvlak en haalbaarheid minstens zo bepalend zijn als de technische juistheid van KPI’s. Daarmee wordt de monitor niet alleen een rekeninstrument, maar ook een gespreks- en leerinstrument dat helpt om verbeterpaden te verkennen en afspraken te maken over wat ‘goed’ en ‘haalbaar’ is in de Friese praktijk. 

Vervolg 

In het vervolg werken we toe naar beleidstoepassing van de Friese KPI-monitor. Voor de melkveehouderij ontwikkelen we een praktijkrijpe versie 2.0 die beleidsmatig toepasbaar is en daarmee opschaling en bredere uitrol mogelijk maakt. Voor de akkerbouw werken we toe naar een verbeterde toepassing van de bestaande monitor, omdat daar nog aanvullende doorontwikkeling nodig is om de systematiek goed in het gebied en in de praktijk te laten landen. 

Daarbij scherpen we de technische praktijktoepassing verder aan (o.a. datastromen en governance). Tegelijk borgen we dat de monitor boerenvriendelijk en uitlegbaar blijft, wetenschappelijk onderbouwd is en regionaal wordt gedragen. Tot slot zorgen we voor landelijke afstemming met andere provincies en nemen we nieuwe inzichten mee, zodat de Friese systematiek niet alleen aansluit op ontwikkelingen, maar daar ook blijvend op blijft aansluiten. 

Contact 

Meer weten over dit project of hoe wij onderzoek doen voor passende provinciale KPI monitors? Neem contact op via: 

Quinten van Boxtel, consultant akkerbouw en melkveehouderij, quinten@boerenverstand.nl